معرفی انواع، کاربردها و تفاوت روش های لوله تغذیه معده

گذاشتن لوله تغذیه معده در منزل راهکاری کاربردی برای بیمارانی است که به دلیل سکته مغزی، اختلال بلع، بیماری های عصبی یا کاهش سطح هوشیاری نمی توانند غذای کافی را از راه دهان دریافت کنند. در این روش، لوله بینی معده با تشخیص پزشک و توسط نیروی درمانی آموزش دیده جای گذاری می شود تا مواد غذایی و داروهای تجویز شده به معده برسند. انجام این خدمت در منزل، از جابه جایی دشوار بیماران جلوگیری می کند و امکان مراقبت در محیط آشنا را فراهم می سازد. بررسی محل لوله، رعایت بهداشت، پیشگیری از عفونت و آموزش خانواده از مهم ترین نکات این خدمت هستند.

لوله تغذیه معده چیست و چه کاربردی دارد؟

لوله تغذیه معده وسیله ای پزشکی است که به کمک آن می توان مواد غذایی، آب و دارو را به بدن افرادی رساند که به دلایل مختلف قادر به غذا خوردن از راه دهان نیستند یا هنگام بلع با خطر خفگی و ورود غذا به ریه مواجه می شوند. سکته مغزی، کاهش سطح هوشیاری، بعضی بیماری های عصبی، سرطان های دهان و گلو و اختلالات شدید بلع از دلایل رایج استفاده از این لوله هستند. انتخاب نوع لوله به وضعیت دستگاه گوارش، مدت زمان مورد نیاز برای تغذیه و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. این روش می تواند به تامین نیازهای غذایی کمک کند، اما باید با ارزیابی پزشک و برنامه تغذیه ای مشخص انجام شود.

“Tube feeding uses a feeding tube to supply nutrients and fluids to your body if you can’t safely chew or swallow.”

تغذیه با لوله روشی است که از طریق آن مواد مغذی و مایعات مورد نیاز بدن افرادی که قادر به جویدن یا بلع ایمن غذا نیستند، تأمین می شود.

منبع: Tube Feeding (Enteral Nutrition)

تفاوت تغذیه با لوله و تغذیه طبیعی

در تغذیه طبیعی، فرد غذا را از راه دهان دریافت می کند، آن را می جود و پس از بلع، مواد غذایی از مری به معده می رسند. این مسیر در افرادی که مشکل بلع دارند ممکن است ایمن نباشد؛ چون غذا یا مایعات می توانند وارد مجاری تنفسی شوند. در تغذیه با لوله، مواد غذایی به کمک یک مسیر پزشکی مشخص وارد معده یا روده باریک می شوند و نیازی به جویدن و بلع معمول ندارند. این روش امکان دریافت کالری، پروتئین، آب و دارو را برای بیمار فراهم می کند. با این حال، تغذیه لوله ای جایگزین کامل همه جنبه های غذا خوردن طبیعی نیست و خطر آسپیراسیون را نیز به طور کامل از بین نمی برد.

انواع لوله تغذیه معده

لوله های تغذیه بر اساس مسیر ورود و محلی که انتهای آن قرار می گیرد، انواع مختلفی دارند. بعضی از آن ها از بینی یا دهان وارد معده می شوند و معمولاً برای دوره های کوتاه تر کاربرد دارند. گروهی دیگر از طریق دیواره شکم به معده یا روده باریک می رسند و ممکن است برای تغذیه طولانی مدت انتخاب شوند. تفاوت این لوله ها فقط در ظاهر یا محل ورود نیست؛ مدت استفاده، شرایط بیمار، احتمال عوارض و نوع محلول غذایی مناسب نیز در انتخاب آن ها اهمیت دارد. پزشک با بررسی وضعیت بلع، عملکرد دستگاه گوارش و پیش بینی مدت نیاز به تغذیه کمکی، روش مناسب را مشخص می کند.

لوله NG یا بینی به معده

لوله NG یا نازوگاستریک، لوله ای نرم و انعطاف پذیر است که از یکی از سوراخ های بینی عبور می کند و پس از گذشتن از حلق و مری به معده می رسد. این روش معمولاً زمانی انتخاب می شود که بیمار برای مدتی محدود به تغذیه کمکی نیاز دارد؛ برای مثال پس از سکته مغزی، جراحی یا کاهش سطح هوشیاری. از طریق این لوله می توان محلول غذایی، آب و داروهای مناسب را وارد معده کرد. نصب آن باید توسط پزشک یا پرستار آموزش دیده انجام شود؛ زیرا ورود اشتباه لوله به مسیر تنفسی خطرناک است. پیش از شروع تغذیه نیز محل قرارگیری آن باید طبق روش معتبر درمانی بررسی و تایید شود.

لوله OG یا دهانی به معده

لوله OG یا اوروگاستریک از راه دهان وارد می شود و پس از عبور از حلق و مری، به معده می رسد. این لوله بیشتر در شرایطی کاربرد دارد که استفاده از مسیر بینی مناسب نباشد یا بیمار در محیط های درمانی مانند بخش مراقبت های ویژه به آن نیاز داشته باشد. برای نمونه، در بعضی بیماران تحت تهویه مکانیکی یا افرادی که آسیب یا محدودیت در ناحیه بینی دارند، ممکن است پزشک این روش را ترجیح دهد. لوله OG نیز امکان رساندن غذا، مایعات و دارو را فراهم می کند، اما می تواند باعث تحریک دهان و حلق یا احساس ناراحتی شود. جای گذاری و بررسی موقعیت آن باید توسط نیروی درمانی ماهر انجام شود.

لوله PEG یا تغذیه مستقیم معده

لوله PEG از طریق یک سوراخ کوچک در دیواره شکم وارد معده می شود و برای افرادی کاربرد دارد که به تغذیه کمکی طولانی مدت نیاز دارند. در این روش، پزشک با کمک آندوسکوپ محل مناسب را در معده مشخص می کند و لوله را از پوست شکم به داخل معده هدایت می کند. پس از تثبیت لوله، می توان محلول غذایی، آب و داروهای مناسب را مستقیماً وارد معده کرد. PEG برای برخی بیماران دچار سکته، بیماری های عصبی یا سرطان های ناحیه دهان و مری گزینه مناسبی است. مراقبت از پوست اطراف محل ورود، جلوگیری از کشیده شدن لوله و شست وشوی اصولی آن اهمیت زیادی دارد. این روش نیز مانع قطعی آسپیراسیون نیست.

لوله ژژونوستومی

لوله ژژونوستومی یا J به جای معده، به بخش ابتدایی روده باریک یعنی ژژونوم راه پیدا می کند. پزشک ممکن است زمانی این روش را انتخاب کند که تغذیه مستقیم از معده مناسب نباشد؛ برای مثال در برخی اختلالات تخلیه معده، مشکلات خاص گوارشی یا خطر بالای برگشت محتویات معده. مواد غذایی از این مسیر مستقیماً وارد روده می شوند و به همین دلیل نوع محلول، غلظت، حجم و سرعت تغذیه باید با دقت بیشتری تنظیم شود. همه غذاهایی که برای گاواژ معده مناسب هستند، لزوماً برای لوله ژژونوستومی قابل استفاده نیستند. برنامه تغذیه و شست وشوی این لوله باید زیر نظر پزشک و متخصص تغذیه تنظیم شود.

چه افرادی به لوله تغذیه نیاز دارند؟

• بیماران دچار سکته مغزی و اختلال بلع
• افراد مبتلا به آلزایمر پیشرفته
• بیماران مبتلا به سرطان دهان، گلو و مری
• افراد دچار آسیب های مغزی و عصبی
• بیماران مبتلا به اختلالات شدید بلع
• افراد دچار کاهش سطح هوشیاری
• بیماران با سوء تغذیه شدید و ناتوانی در دریافت غذا
• افرادی که پس از جراحی امکان تغذیه طبیعی ندارند

کدام نوع لوله تغذیه برای بیمار مناسب است؟

برای انتخاب لوله تغذیه نمی توان تنها به سن بیمار یا نام بیماری او تکیه کرد. پزشک ابتدا بررسی می کند که دستگاه گوارش تا چه اندازه عملکرد مناسبی دارد، بیمار چه مدت به تغذیه کمکی نیاز خواهد داشت و آیا امکان استفاده ایمن از معده وجود دارد یا خیر. اگر نیاز به تغذیه کوتاه مدت باشد، لوله NG در بسیاری از موارد گزینه قابل بررسی است؛ اما برای نیازهای طولانی تر ممکن است PEG پیشنهاد شود. در شرایطی که استفاده از معده مناسب نباشد، لوله ژژونوستومی نیز مطرح می شود. تحمل بیمار، خطر آسپیراسیون، وضعیت تنفسی، بیماری های زمینه ای و اهداف درمان هم در این تصمیم نقش دارند. انتخاب نهایی باید پس از ارزیابی تخصصی انجام شود.

مراحل گذاشتن لوله

مراحل لوله گذاری به نوع لوله و وضعیت جسمی بیمار بستگی دارد. در روش NG، لوله از بینی عبور می کند و به معده می رسد؛ اما برای تعبیه PEG به بررسی آندوسکوپی و ایجاد یک مسیر کوچک از پوست شکم نیاز است. پیش از انجام هر روش، پزشک سوابق بیماری، داروهای مصرفی، وضعیت تنفس و احتمال اختلالات انعقادی را بررسی می کند. رعایت اصول بهداشتی، انتخاب اندازه مناسب لوله و اطمینان از قرارگیری صحیح آن اهمیت زیادی دارد. خانواده نیز باید درباره نحوه مراقبت، تغذیه و علائم هشدار آموزش ببیند. هیچ یک از این مراحل نباید بدون مهارت و نظارت فرد درمانی انجام شود؛ زیرا جای گذاری اشتباه می تواند عوارض جدی ایجاد کند.

نحوه لوله گذاری بینی به معده

برای گذاشتن لوله NG، ابتدا وضعیت بیمار و مناسب بودن مسیر بینی بررسی می شود. سپس پرستار یا پزشک آموزش دیده، لوله را با استفاده از روش مناسب و روان کننده پزشکی از سوراخ بینی عبور می دهد و آن را به آرامی از حلق و مری به سمت معده هدایت می کند. ممکن است از بیمار خواسته شود در صورت توانایی، عمل بلع را انجام دهد تا عبور لوله آسان تر شود. پس از رسیدن لوله به محل مورد نظر، آن را در موقعیت مناسب ثابت می کنند.

نکته بسیار مهم این است که پیش از استفاده، محل قرارگیری لوله باید با روش معتبر، مانند بررسی pH نمونه آسپیره یا تصویربرداری در موارد لازم، تایید شود. شنیدن صدای ورود هوا به معده روش قابل اعتمادی نیست.

نحوه تعبیه لوله PEG

تعبیه PEG معمولاً با کمک آندوسکوپی و در محیط درمانی انجام می شود. ابتدا پزشک آندوسکوپ را از راه دهان وارد معده می کند تا دیواره داخلی معده را بررسی و محل مناسب ورود لوله را مشخص کند. پس از آماده سازی پوست شکم و بی حسی موضعی، برش کوچکی ایجاد می شود و لوله از این مسیر وارد معده می شود. سپس با استفاده از نگهدارنده داخلی و خارجی، لوله در جای خود ثابت می شود تا هنگام حرکت یا تغذیه جابه جا نشود. بیمار ممکن است پس از انجام کار کمی درد یا احساس گرفتگی در ناحیه شکم داشته باشد.

زمان شروع تغذیه، نحوه شست وشو و مراقبت از محل ورود باید دقیقاً طبق دستور تیم درمان باشد.

شرایط بیمار قبل از لوله گذاری

پیش از لوله گذاری، پزشک باید وضعیت عمومی بیمار و دلیل نیاز به تغذیه کمکی را بررسی کند. سابقه بیماری های قلبی و تنفسی، مشکلات انعقادی، حساسیت دارویی و داروهای مصرفی، به ویژه داروهای رقیق کننده خون، اهمیت دارند. اگر قرار است PEG تعبیه شود، ممکن است آزمایش خون، بررسی های تکمیلی و ارزیابی خطر آرام بخش یا بیهوشی لازم باشد. بیمار نیز باید درباره مدت ناشتایی و داروهایی که در روز انجام کار مصرف می کند، دستور مشخص دریافت کند. خانواده بهتر است فهرست داروها و سوابق پزشکی را آماده داشته باشد. قطع خودسرانه دارو یا تغییر برنامه غذایی پیش از عمل درست نیست و باید فقط با هماهنگی پزشک انجام شود.

مدت زمان انجام لوله گذاری

مدت زمان لوله گذاری به روش انتخابی، شرایط بیمار و وجود مشکلات احتمالی بستگی دارد. گذاشتن لوله NG معمولاً نسبت به تعبیه PEG ساده تر و سریع تر است و ممکن است در مدت کوتاهی انجام شود؛ البته آماده سازی بیمار و بررسی محل قرارگیری لوله نیز بخشی از فرایند محسوب می شود. تعبیه PEG به دلیل نیاز به آندوسکوپی، آماده سازی پوست و تثبیت لوله زمان بیشتری می برد. مدت حضور بیمار در مرکز درمانی نیز به وضعیت عمومی او و نوع آرام بخش مورد استفاده وابسته است. بهتر است خانواده به جای تکیه بر یک زمان ثابت، مدت تقریبی را از پزشک یا مرکز انجام دهنده بپرسد؛ زیرا شرایط هر بیمار متفاوت است.

تغذیه بیمار از طریق لوله معده

تغذیه از طریق لوله معده باید بر اساس نیازهای بدن بیمار و برنامه ای انجام شود که پزشک یا متخصص تغذیه تعیین کرده است. معمولاً از محلول های غذایی استاندارد و مخصوص تغذیه با لوله استفاده می شود که مقدار مشخصی انرژی، پروتئین، چربی، ویتامین و مواد معدنی دارند. در بعضی شرایط، استفاده از غذای ترکیبی خانگی نیز امکان پذیر است؛ اما ترکیب، غلظت و صاف کردن آن باید با نظر متخصص انجام شود تا احتمال آلودگی یا گرفتگی لوله کاهش پیدا کند. حجم هر وعده، سرعت ورود غذا و تعداد دفعات تغذیه برای همه بیماران یکسان نیست. هنگام تغذیه، سر و بالاتنه بیمار باید بالا باشد و پس از پایان وعده نیز مدتی در همین وضعیت بماند.

مراقبت در منزل

مراقبت صحیح از لوله تغذیه در منزل، احتمال عفونت، انسداد و جابه جایی آن را کاهش می دهد. محل ورود لوله PEG باید طبق آموزش تیم درمان تمیز و پس از شست وشو به خوبی خشک شود. خانواده لازم است پوست اطراف لوله را از نظر قرمزی، تورم، درد، ترشح یا نشت محتویات معده بررسی کند. لوله نباید کشیده شود یا بدون دستور پزشک به داخل و خارج حرکت داده شود. شست وشوی آن با مقدار آب تجویز شده، پیش و پس از تغذیه و دارو، به جلوگیری از گرفتگی کمک می کند.

در لوله NG نیز باید وضعیت چسب، سلامت پوست بینی و موقعیت لوله بررسی شود. هرگونه تغییر ناگهانی در ظاهر یا عملکرد لوله نیازمند پیگیری درمانی است.

عوارض و خطرات

استفاده از لوله تغذیه می تواند نیازهای غذایی بیمار را تامین کند، اما بدون خطر نیست. یکی از عوارض مهم، آسپیراسیون یا ورود غذا و ترشحات معده به مجاری تنفسی است که ممکن است به عفونت ریه منجر شود. گرفتگی لوله بر اثر باقی ماندن غذا یا دارو، جابه جایی، خروج ناخواسته و نشت محتویات معده نیز از مشکلات احتمالی هستند. در PEG ممکن است اطراف محل ورود دچار قرمزی، التهاب، عفونت یا درد شود. تهوع، استفراغ، اسهال و نفخ نیز گاهی به نوع محلول، سرعت تغذیه یا شرایط گوارشی بیمار مربوط هستند. بروز تب، درد شدید، تنگی نفس، خونریزی یا خروج لوله نیازمند بررسی فوری پزشکی است.

آموزش گاواژ و تغذیه بیمار در منزل

گاواژ به وارد کردن محلول غذایی از طریق لوله به معده یا روده گفته می شود و انجام درست آن به آموزش نیاز دارد. پیش از شروع، مراقب باید دست های خود را بشوید، وسایل تمیز و محلول تجویز شده را آماده کند و از مناسب بودن وضعیت بیمار مطمئن شود. هنگام تغذیه، سر تخت معمولاً باید حدود ۳۰ تا ۴۵ درجه بالا باشد و پس از پایان نیز دست کم ۳۰ تا ۶۰ دقیقه در همین وضعیت باقی بماند؛ مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد. غذا باید با سرعت و حجم تعیین شده وارد شود و لوله طبق برنامه شست وشو داده شود.

در صورت سرفه، تنگی نفس، استفراغ، درد یا مقاومت هنگام ورود غذا، تغذیه را متوقف کنید و با تیم درمان تماس بگیرید.

نشانه های آمادگی بیمار برای تغذیه دهانی

برداشتن لوله تغذیه زمانی مطرح می شود که بیمار بتواند دوباره از راه دهان، غذا و مایعات کافی و ایمن دریافت کند. بهتر شدن هوشیاری به تنهایی برای تصمیم گیری کافی نیست؛ توانایی کنترل بزاق، هماهنگی عضلات دهان و گلو، قدرت سرفه و وضعیت بلع نیز باید بررسی شود. ممکن است بیمار ظاهراً بتواند آب یا غذا را قورت دهد، اما همچنان در معرض ورود مواد غذایی به ریه باشد. به همین دلیل، ارزیابی بلع توسط متخصص گفتار درمانی یا تیم درمان اهمیت دارد و در بعضی موارد آزمایش های تخصصی بلع لازم می شود.

تا زمانی که ایمنی بلع و تامین نیازهای تغذیه ای تایید نشده است، نباید لوله را خودسرانه خارج کرد یا تغذیه دهانی را جایگزین برنامه قبلی کرد.

هزینه نصب

بر اساس قیمت های اعلام شده از سوی چند مرکز ارائه دهنده خدمات پرستاری در سال ۱۴۰۵، هزینه نصب یا تعویض لوله NG در منزل حدود ۹۰۰ هزار تا ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان است. در بعضی مراکز این مبلغ حدود یک میلیون و ۲۰۰ تا یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان اعلام شده است. هزینه لوله و وسایل مصرفی، ایاب و ذهاب، ساعت مراجعه و شرایط بیمار ممکن است مبلغ نهایی را تغییر دهد. توجه داشته باشید این قیمت مربوط به لوله گذاری بینی به معده است؛ تعبیه PEG به دلیل نیاز به آندوسکوپی، خدمت جداگانه ای محسوب می شود و هزینه آن باید از مرکز درمانی استعلام شود.

سوالات متداول

نظر همراهان

بهنام آذرخش:
کیفیت خدمات و آموزش مراقبت های بعد از گذاشتن لوله برای خانواده بسیار مهم بود که به خوبی انجام شد.

ترانه دادخواه:
برای بیماری که توانایی جابه جایی ندارد، دریافت خدمات پرستاری در منزل بسیار کاربردی است.

سهراب مهرگان:
از توضیحات پرستار درباره نحوه مراقبت و نکات ایمنی بعد از کار رضایت داشتیم.

منابع:

my.clevelandclinic.

ncbi.nlm.nih.gov

england.nhs.uk