معرفی انواع زخم های گوارشی؛ از علائم تا راه‌های درمان

زخم‌های گوارشی آسیب‌هایی هستند که در لایه داخلی معده، دوازدهه یا گاهی مری ایجاد می‌شوند و بیشتر به علت عفونت هلیکوباکتر پیلوری یا مصرف طولانی داروهای ضدالتهاب مانند ایبوپروفن و آسپرین رخ می‌دهند. مهم‌ترین انواع آن شامل زخم معده، زخم اثنی‌عشر و زخم مری است. نشانه‌های رایج این بیماری درد یا سوزش بالای شکم، سوءهاضمه، تهوع و در موارد شدید مدفوع تیره یا استفراغ خونی است. تشخیص معمولاً با آندوسکوپی انجام می‌شود و درمان بر پایه داروهای کاهش اسید، آنتی‌بیوتیک و اصلاح سبک زندگی است. در صورت درمان به‌موقع، بیشتر بیماران بهبود کامل پیدا می‌کنند.

تفاوت زخم گوارشی با التهاب معده

زخم گوارشی و التهاب معده دو مشکل متفاوت در دستگاه گوارش هستند که اغلب با یکدیگر اشتباه گرفته می شوند. التهاب معده یا گاستریت به معنای تحریک و التهاب لایه داخلی معده است و معمولا به دلیل مصرف داروهای ضد التهاب، استرس شدید یا عفونت ایجاد می شود. اما زخم گوارشی زمانی رخ می دهد که این آسیب عمیق تر شده و به شکل یک زخم واقعی در دیواره معده یا دوازدهه دیده شود. در زخم گوارشی درد معمولا شدیدتر و ماندگارتر است و ممکن است با خونریزی گوارشی همراه باشد. تشخیص دقیق تفاوت این دو بیماری اغلب با آندوسکوپی دستگاه گوارش انجام می شود.

زخم معده

زخم معده یکی از شایع ترین انواع زخم های گوارشی است که در لایه داخلی معده ایجاد می شود. این زخم زمانی شکل می گیرد که تعادل میان اسید معده و لایه محافظ مخاطی به هم بخورد. عفونت هلیکوباکتر پیلوری و مصرف طولانی داروهای ضد التهاب از مهم ترین عوامل ایجاد کننده آن هستند. بسیاری از بیماران در ابتدا علائم خفیفی مانند سوء هاضمه یا احساس سوزش در بالای شکم دارند. با پیشرفت بیماری ممکن است درد شدیدتر شود یا علائمی مانند تهوع و کاهش اشتها ظاهر شود. تشخیص زخم معده معمولا با آندوسکوپی انجام می شود تا محل و شدت زخم به طور دقیق مشخص گردد.

علائم زخم معده

علائم شایع زخم معده شامل موارد زیر است:

• درد یا سوزش بالای شکم
• تهوع یا احساس پری معده
• کاهش اشتها
• کاهش وزن بی‌دلیل
• نفخ و سوءهاضمه
• مدفوع سیاه در صورت خونریزی

علت های مهم زخم معده

زخم معده معمولا زمانی ایجاد می شود که لایه محافظ داخلی معده در برابر اسید گوارشی آسیب ببیند. یکی از مهم ترین علت ها عفونت با باکتری هلیکوباکتر پیلوری است که باعث التهاب و تخریب مخاط معده می شود. مصرف طولانی مدت داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن نیز می تواند خطر ایجاد زخم را افزایش دهد. علاوه بر این، سیگار کشیدن، مصرف الکل، استرس شدید و برخی بیماری های زمینه ای ممکن است در ایجاد یا تشدید زخم معده نقش داشته باشند. تشخیص علت اصلی برای انتخاب روش درمان مناسب اهمیت زیادی دارد.

زخم اثنی عشر

زخم اثنی عشر نوعی زخم گوارشی است که در ابتدای روده کوچک یعنی دوازدهه ایجاد می شود. این ناحیه درست بعد از معده قرار دارد و به دلیل تماس با اسید معده مستعد آسیب است. در بسیاری از موارد عفونت هلیکوباکتر پیلوری عامل اصلی ایجاد این زخم محسوب می شود. درد زخم اثنی عشر معمولا چند ساعت پس از غذا خوردن یا در زمان گرسنگی ظاهر می شود و گاهی با خوردن غذا موقتا کاهش می یابد. این نوع زخم نسبت به زخم معده شیوع بیشتری دارد. تشخیص دقیق آن با آندوسکوپی و آزمایش های مربوط به عفونت هلیکوباکتر انجام می شود.

علائم

علائم زخم اثنی عشر به‌صورت موردی:

• سوءهاضمه
• درد یا سوزش در قسمت بالای شکم
• درد هنگام گرسنگی یا خالی بودن معده
• درد چند ساعت بعد از غذا خوردن
• درد شبانه که ممکن است فرد را از خواب بیدار کند
• کاهش موقت درد با خوردن غذا یا مصرف آنتی‌اسید
• نفخ و احساس سنگینی شکم

تفاوت زخم معده و اثنی عشر

اگرچه زخم معده و زخم اثنی عشر هر دو در گروه زخم های گوارشی قرار می گیرند، اما از نظر محل و برخی ویژگی های بالینی تفاوت دارند. زخم معده در داخل معده ایجاد می شود، در حالی که زخم اثنی عشر در ابتدای روده کوچک شکل می گیرد. درد زخم معده معمولا پس از غذا خوردن بیشتر می شود، اما درد زخم اثنی عشر اغلب هنگام گرسنگی یا چند ساعت بعد از غذا ظاهر می شود. همچنین زخم معده در برخی موارد نیاز به بررسی بیشتر از نظر احتمال بدخیمی دارد، در حالی که زخم اثنی عشر معمولا چنین خطری ندارد.

ویژگی	زخم معده	زخم اثنی عشر
محل ایجاد	در دیواره داخلی معده	در ابتدای روده کوچک یعنی اثنی عشر ( دوازدهه )
زمان بروز درد	معمولا بعد از غذا خوردن بدتر می شود	اغلب هنگام گرسنگی یا چند ساعت بعد از غذا ظاهر می شود
تاثیر غذا بر درد	خوردن غذا ممکن است درد را بیشتر کند	خوردن غذا یا آنتی اسید اغلب درد را موقتا کاهش می دهد
شیوع	کمی کمتر شایع است	شایع تر از زخم معده است
ارتباط با هلیکوباکتر پیلوری	وجود دارد اما کمتر از اثنی عشر	ارتباط بسیار قوی با عفونت هلیکوباکتر پیلوری دارد
احتمال بدخیمی	در برخی موارد باید از نظر سرطان بررسی شود	به ندرت با بدخیمی ارتباط دارد
سن شایع	بیشتر در سنین بالاتر دیده می شود	بیشتر در سنین جوان تر و میانسالی دیده می شود

زخم مری

زخم مری یکی از انواع کمتر شایع زخم های دستگاه گوارش است که در دیواره داخلی مری ایجاد می شود. این مشکل اغلب زمانی رخ می دهد که اسید معده به طور مکرر به سمت مری بازگردد و باعث آسیب به بافت آن شود. مری در مقایسه با معده محافظت کمتری در برابر اسید دارد، به همین دلیل تماس طولانی با اسید می تواند به التهاب و در نهایت زخم منجر شود. برخی داروها، عفونت ها یا بلع مواد محرک نیز ممکن است در ایجاد زخم مری نقش داشته باشند. تشخیص معمولا با آندوسکوپی انجام می شود.

ارتباط زخم مری با رفلاکس

یکی از مهم ترین علت های ایجاد زخم مری بیماری رفلاکس معده به مری است. در این وضعیت اسید و محتویات معده به سمت بالا حرکت می کنند و به دیواره مری آسیب می رسانند. اگر این بازگشت اسید به طور مداوم اتفاق بیفتد، ابتدا التهاب مری ایجاد می شود و در مراحل پیشرفته ممکن است زخم شکل بگیرد. افرادی که مدت طولانی دچار سوزش سردل و ترش کردن هستند بیشتر در معرض این مشکل قرار دارند. درمان رفلاکس با داروهای کاهش دهنده اسید و اصلاح سبک زندگی نقش مهمی در پیشگیری از ایجاد زخم مری دارد.

نشانه های زخم مری

علائم زخم مری می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تهوع یا احساس تلخی دهان
• سوزش سردل
• درد پشت جناغ سینه
• درد هنگام بلع
• گیر کردن غذا
• برگشت ترشحات اسیدی به دهان

زخم ناشی از داروها

برخی داروها می توانند باعث آسیب به مخاط معده و ایجاد زخم گوارشی شوند. داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی مانند آسپرین، ایبوپروفن و ناپروکسن از مهم ترین عوامل دارویی هستند که در صورت مصرف طولانی مدت خطر زخم را افزایش می دهند. این داروها با کاهش مواد محافظت کننده در دیواره معده، حساسیت آن را در برابر اسید بالا می برند. افراد مسن، بیماران دارای سابقه زخم و کسانی که همزمان چند دارو مصرف می کنند بیشتر در معرض این نوع زخم قرار دارند. مصرف این داروها باید با نظر پزشک گوارش و داخلی و همراه با داروهای محافظ معده انجام شود.

علائم

علائم زخم ناشی از داروها شباهت زیادی به سایر زخم های گوارشی دارد. درد یا سوزش در قسمت بالای شکم از شایع ترین نشانه ها است که ممکن است پس از مصرف دارو تشدید شود. برخی بیماران دچار سوء هاضمه، نفخ، تهوع یا احساس سنگینی معده می شوند. در موارد شدید احتمال بروز خونریزی گوارشی وجود دارد که با مدفوع تیره یا استفراغ خونی ظاهر می شود. اگر فردی پس از مصرف داروهای مسکن به طور مکرر دچار درد معده شود، لازم است مصرف دارو را با پزشک بررسی کند تا از پیشرفت زخم جلوگیری شود.

زخم ناشی از هلیکوباکتر پیلوری

عفونت هلیکوباکتر پیلوری یکی از مهم ترین علت های ایجاد زخم های گوارشی به ویژه در معده و دوازدهه است. این باکتری قادر است در محیط اسیدی معده زندگی کند و باعث التهاب مزمن در مخاط معده شود. در بسیاری از افراد این عفونت سال ها بدون علامت باقی می ماند، اما در برخی موارد به تدریج زمینه ایجاد زخم را فراهم می کند. انتقال این باکتری معمولا از طریق آب یا غذای آلوده و تماس نزدیک بین افراد رخ می دهد. تشخیص عفونت با آزمایش های تنفسی، مدفوع یا آندوسکوپی انجام می شود.

چرا این باکتری باعث زخم می شود؟

هلیکوباکتر پیلوری با تولید آنزیم ها و مواد التهابی به لایه محافظ مخاط معده آسیب می رساند. این آسیب باعث می شود اسید معده راحت تر به بافت زیرین نفوذ کند و به مرور زمان زخم ایجاد شود. علاوه بر این، این باکتری می تواند تعادل ترشح اسید معده را نیز تغییر دهد. نتیجه این فرایند ترکیبی از التهاب و تخریب بافتی است که در نهایت به شکل زخم ظاهر می شود. درمان معمولا شامل ترکیبی از آنتی بیوتیک ها و داروهای کاهش دهنده اسید معده است تا باکتری از بین برود و زخم فرصت ترمیم پیدا کند.

زخم مقاوم به درمان

زخم مقاوم به درمان به زخمی گفته می شود که با وجود مصرف داروهای استاندارد در مدت زمان مناسب به طور کامل بهبود پیدا نمی کند. این وضعیت ممکن است به دلیل باقی ماندن عفونت هلیکوباکتر پیلوری، ادامه مصرف داروهای ضد التهاب یا مصرف سیگار رخ دهد. گاهی نیز بیماری های زمینه ای یا ترشح بیش از حد اسید معده در ایجاد این مشکل نقش دارند. در چنین شرایطی پزشک معمولا بررسی های دقیق تری مانند آندوسکوپی مجدد یا آزمایش های تکمیلی انجام می دهد تا علت اصلی مشخص شود و درمان مناسب انتخاب گردد.

علائم

علائم زخم مقاوم به درمان معمولا مشابه زخم های گوارشی معمولی است اما مدت طولانی تری ادامه پیدا می کند. درد مداوم در قسمت بالای شکم، سوزش معده، سوء هاضمه و تهوع از نشانه های رایج هستند. برخی بیماران ممکن است با وجود مصرف دارو همچنان درد شبانه یا ناراحتی پس از غذا را تجربه کنند. در موارد شدید احتمال خونریزی گوارشی یا کاهش وزن نیز وجود دارد. تداوم این علائم نشان می دهد که زخم به درمان اولیه پاسخ نداده و نیاز به بررسی تخصصی تر و تغییر روش درمانی وجود دارد.

چه زمانی باید جدی گرفت؟

اگر علائم زخم گوارشی با درمان معمولی طی چند هفته بهبود پیدا نکند، لازم است موضوع جدی گرفته شود. همچنین وجود نشانه هایی مانند استفراغ خونی، مدفوع سیاه، کاهش وزن بدون دلیل، ضعف شدید یا درد شدید شکمی می تواند هشدار دهنده باشد. در چنین شرایطی مراجعه سریع به پزشک اهمیت زیادی دارد. پزشک ممکن است آندوسکوپی مجدد، آزمایش برای بررسی هلیکوباکتر یا بررسی داروهای مصرفی بیمار را انجام دهد. تشخیص دقیق علت زخم مقاوم کمک می کند درمان هدفمندتری انتخاب شود و از بروز عوارض جدی جلوگیری گردد.

تشخیص انواع زخم ها

تشخیص زخم گوارشی بر اساس شرح حال، معاینه، آزمایش‌ها و در صورت نیاز آندوسکوپی انجام می‌شود. هدف از تشخیص فقط پیدا کردن زخم نیست؛ پزشک باید علت زخم، شدت آن و احتمال عوارض را نیز بررسی کند.

آندوسکوپی

آندوسکوپی دقیق‌ترین روش برای مشاهده زخم‌های معده، مری و اثنی عشر است. در این روش پزشک با یک لوله باریک و دوربین‌دار، داخل دستگاه گوارش فوقانی را بررسی می‌کند.

مزیت آندوسکوپی این است که پزشک می‌تواند:

• محل زخم را ببیند
• شدت زخم را بررسی کند
• در صورت نیاز نمونه‌برداری انجام دهد
• خونریزی فعال را تشخیص دهد
• برخی خونریزی‌ها را همان زمان کنترل کند

آزمایش هلیکوباکتر پیلوری

برای تشخیص هلیکوباکتر پیلوری ممکن است از چند روش استفاده شود:

• تست تنفسی
• آزمایش مدفوع
• آزمایش خون
• نمونه‌برداری هنگام آندوسکوپی

در بسیاری از موارد، تست تنفسی و آزمایش مدفوع برای تشخیص عفونت فعال کاربرد بیشتری دارند.

درمان دارویی

داروهای رایج برای زخم گوارشی شامل موارد زیر هستند:

• مهارکننده‌های پمپ پروتون مانند امپرازول و پنتوپرازول
• داروهای H2 blocker مانند فاموتیدین
• آنتی‌اسیدها برای کاهش موقت علائم
• سوکرالفیت برای محافظت از مخاط
• بیسموت در بعضی رژیم‌های درمانی

مصرف این داروها باید طبق نظر پزشک باشد. قطع زودهنگام دارو می‌تواند باعث برگشت علائم یا کامل نشدن ترمیم زخم شود.

نحوه پیشگیری

برای پیشگیری از زخم‌های گوارشی، بهتر است مصرف مسکن‌ها را کم کنید، سیگار و الکل را کنار بگذارید و بهداشت غذایی را رعایت کنید. اگر درد معده شدید، سوزش طولانی یا مدفوع سیاه داشتید، بهتر است زودتر به پزشک مراجعه کنید.

روش پیشگیری	دلیل
کمتر خوردن مسکن	مصرف زیاد مسکن به معده آسیب می‌زند.
ترک سیگار	سیگار زخم را بدتر می‌کند.
دوری از الکل	الکل معده را تحریک می‌کند.
رعایت بهداشت	خطر میکروب معده را کم می‌کند.
کنترل استرس	استرس درد معده را بیشتر می‌کند.
توجه به علائم	درد شدید یا مدفوع سیاه را جدی بگیرید

Smoking increases the risk of peptic ulcers, especially if you have an H. pylori infection” and “Alcohol can irritate and erode your
digestive tract lining.

”سیگار، الکل و داروهای ضدالتهاب مثل NSAIDها می‌توانند خطر زخم معده را بیشتر کنند
مننبع: .mayoclinic

سوالات رایج انواع زخم های گوارشی

منابع: